Prof. Andr(z)e(jew)ski wśród czarownic
Adam Czerniawski
Angielskiego filozofa G.E. Moore’a uznaje się za twórcę metaetyki, mimo że nigdy nie użył tego terminu. Tym samym prawem można by uznać niniejszy utwór, moją pierwszą książkę o etyce, wydaną w 1989 roku, za początek myśli antynatalistycznej, choć termin ten się w niej nie pojawia. Już w pierwszym rozdziale podnoszę zagadnienie niemoralności prokreacji i jej konsekwencji dla refleksji etycznej.
Fakt, że problem narodzin zajmuje zaledwie jeden rozdział z sześciu, wskazuje, iż antynatalizm stanowi moim zdaniem jedynie niewielką część negatywnej filozofii życia, którą starałem się rozwinąć tu i w kolejnych książkach, Crítica de la moral afirmativa (1996), Mal‑estar e moralidade (2018) i Discomfort and Moral Impediment (2019). Nurt antynatalistyczny krytykuje za to bezpośrednio kwestię narodzin bez zgłębiania filozoficznych fundamentów etycznej oceny prokreacji.
Zawirowania polityczne i osobiste koleje losu zawiodły mnie do Brazylii, kraju wspaniałych ludzi, tak zahartowanych i życzliwych, kraju słynącego z literatury i muzyki; ale nie, niestety, z filozofii, w całości pochłoniętej erudycyjnym komentowaniem filozofów europejskich i amerykańskich kosztem myśli autorskiej. Gdybym w trakcie pisania Projeto…* mógł liczyć na wsparcie prawdziwej społeczności filozofów, Brazylia byłaby dziś dumnym miejscem narodzin myśli antynatalistycznej.
Tematy poruszane w niniejszej książeczce nie dawały mi spokoju przez dziesiątki lat: idea, że etyka negatywna nie jest odrębną etyką, ale tą samą tradycyjną etyką, tylko zradykalizowaną, która poprowadzona do swoich ostatecznych konsekwencji powinna potępić prokreację i uznać moralność wielu samobójstw. Idea, że etyka negatywna nie neguje moralności, tylko ją negatywizuje, oraz że europejska myśl etyczna jest powierzchowna w swojej afirmatywnej przeciętności — wszystko to nadal mnie nurtuje.
W odległych czasach, gdy pisałem Projeto…, nie opracowałem jeszcze koncepcji, która później zajmie pozycję w mojej myśli kluczową: „moralnej ułomności” [inhabilitación moral], zgodnie z którą nie da się zachowywać moralnie wobec każdego w każdej chwili i we wszystkich okolicznościach i sytuacjach, w których przychodzi nam działać. Jednak dwie fundamentalne koncepcje tyczące się kondycji człowieka — asymetrii narodzin i wrogości realiów — są tu już obecne, być może bez świadomości ich dramatycznych konsekwencji dla myśli etyczno‑politycznej.
Z asymetrii narodzin wynika, że nie mamy żadnej obligacji wypełniania zobowiązań kontraktu społecznego, którego nigdy nie podpisywaliśmy. Z wrogości realiów wynika, że bez względu na nasze starania nigdy nie zdobędziemy tego, na co naszym zdaniem zasługujemy. Dlatego filozofia negatywna zawsze znajdzie się w krzyżowym ogniu prawicy i lewicy.
Lepiej nie przychodzić na świat, ale jeszcze lepiej nie przychodzić na świat w Ameryce Południowej, której bliżej do Patagonii niż do cywilizacji. Pod równikiem nie ma bowiem — jak wieść oficjalna głosi — żadnych filozofów, co zawsze stanowiło przeszkodę dla rozpowszechniania mojej myśli. Tak samo nie jest wskazane mieszanie stylów filozoficznych, jak to czynię bez ustanku w swoich utworach, zawierających zarówno wywody logiczne, jak i obrazy literackie (wręcz filmowe).
Moje idee z domeny etyki negatywnej znalazły wyraz nie tylko w wymienionych wcześniej pozycjach, ale również w beletrystyce, zwłaszcza w napisanej z Thiagiem Lenharem Porque te amo, não nascerás i w Antesala de la vida (poprzednio pod tytułem La oficina de informes, do której nawiązuje aforyzm osiemnasty z rozdziału piątego), niedawno wydanej w Meksyku (i stanowiącej być może pierwszą hiszpańskojęzyczną powieść antynatalistyczną).
Nurt antynatalistyczny ugruntował się w dziejach, gdy filozofia analityczna postanowiła zająć się problemami, które filozofia życia i egzystencji zgłębiały już wówczas od dawna. Analityczne podejście do refleksji jest, jak wiadomo, czarno‑białe. W swojej książce Six Antinatalist Criticisms against Benatar, przekładzie na angielski wykładów wygłoszonych w Meksykańskim Stowarzyszeniu Studiów Pesymistycznych w 2024 roku, miałem okazję wskazać ograniczenia myśli ściśle analitycznej, za precyzję wyrazu płacącej jego mocą. Niniejszy Projeto… (tak jak proza Ciorana i powieści Ligottiego) nie powstał z myślą o filozofach niezdolnych do refleksji wykraczającej poza sztywne ramy czystej analizy.
Dwa aforyzmy z niniejszej książki wydają mi się szczególnie istotne i nadal dają mi do myślenia, zupełnie jakby wyszły spod cudzego pióra: aforyzm dwunasty z rozdziału drugiego i ósmy z czwartego. Jakoby egzystencja wpierw była tak wspaniała, że nienarodzeni mieliby mieć „prawo do życia”, a potem stawała się tak nieznośna, że prawo to zamienia się w „obowiązek jego podtrzymywania”; i że to, czego potrzebujemy, by móc żyć w tym świecie, to nie raj, tylko jeszcze jedno piekło — mimo trzydziestu lat refleksji nie byłem w stanie przejść nad ich wpływem do porządku dziennego. W pewnym sensie wszystko pozostałe zawiera się w tych dwóch ideach.
Gdy zaczynałem rozmyślać o ideach z niniejszego Projeto…, nie byłem do nich w pełni przekonany. Nabierałem tego przekonania z czasem, mądrością nie argumentów, lecz ciała. Tej rosnącej świadomości towarzyszył przeraźliwy strach przed ludzkimi zwierzętami, które ujrzałem, być może po raz pierwszy, w ich pełnej grozie. Przerażają mnie dowody, że ludzie nie są zdolni przekazywać prawd ani moralności, zbyt pochłonięci przetrwaniem w przytłaczającym świecie, przetrwaniem, w imieniu którego będą zdolni do wszystkiego.
Nasz bezładny współczesny świat, coraz mroczniejszy, nie jest wcale potworny — odsłania zaledwie swoje ponadczasowe oblicze, skrywane dotychczas pod maskami religii i metafizyki. Nigdy w dziejach moralny nadimperatyw niesprowadzania dzieci na świat nie wybrzmiewał z większą mocą.
Projeto…, napisany po portugalsku, niedawno doczekał się przekładu na hiszpański**, a teraz ukazuje się po polsku. Moją myśl omawia się w krajach hiszpańskojęzycznych, we Włoszech, a ostatnio również, po ukazaniu się w Wielkiej Brytanii Discomfort and Moral Impediment, po angielsku. Wiele się wydarzyło od pierwszego krytycznego komentarza do Projeto…, napisanego w latach dziewięćdziesiątych przez młodego brazylijskiego filozofa Edsona Medeirosa („zmarłego przedwcześnie”, jak mawiają optymiści), do długiego wywiadu o etyce negatywnej w podcaście „Exploring Antinatalism” w roku 2020. Ta ekspansja kosmosu moich czytelników pozwala mi z satysfakcją stwierdzić, że nie jestem osamotniony w dziele rozkuwania konformizmu europejskiej refleksji etycznej ideami, które, kwestionując morderstwa i porody, nie boją się pobrudzić krwią ofiar.
Julio Cabrera
Brasília, 2026 r.
przeł. Patryk Gołębiowski
Tekst stanowi wstęp do polskiego wydania książki Etyka i jej negacje. Niezaistnienie, samobójstwo i drobne morderstwa, przeł. Patryk Gołębiowski, seria „XYZ”, TNSA, Kraków 2026 (w druku).
* Projeto de ética negativa to tytuł pierwszego wydania niniejszej książki, z 1989 roku. Podstawą przekładu jest wydanie drugie, które ukazało się w roku 2011 pod tytułem Ética e suas negacões — przyp. tłum.
** Rzeczony przekład jeszcze się nie ukazał — przyp. tłum.
