Kobiety i agresja: agresja pośrednia

Chociaż zgodnie z definicją agresja jest zachowaniem wewnątrzgatunkowym mającym na celu zadanie bólu lub wyrządzenie krzywdy [1], w społeczeństwie zachodnim od dawna skupiamy się przede wszystkim na agresji fizycznej jako tej „prawdziwej”, a agresję pośrednią na ogół ignorujemy bądź uważamy za nieistotną. Jest to o tyle problematyczne, że celem każdego rodzaju agresji jest wyrządzenie krzywdy i zapewnienie jednemu osobnikowi dominacji nad drugim. Powiedzieć, że agresja pośrednia tak naprawdę nie jest agresją, to jak stwierdzić, że seks oralny w istocie nie jest seksem, mimo że motywowany jest podobnie jak inne formy zachowań seksualnych.

Archer i Coyne  definiują agresję pośrednią jako strategię alternatywną wobec agresji bezpośredniej [2]. Podobnie jak agresja jawna czy fizyczna, agresja pośrednia ma na celu zaszkodzenie ofierze, często poprzez podważenie jej statusu społecznego bądź poczucia własnej wartości. W odniesieniu do tego rodzaju agresji stosuje się różne terminy, takie jak agresja relacyjna lub agresja społeczna. Jak wykazali Archer i Coyne, wszystkie te określenia opisują takie same podstawowe zachowania sprawców. Przejawem agresji pośredniej mogą być plotki narażające na szwank czyjąś reputację, groźby, obelgi, ostracyzowanie i wykluczanie oraz niedyskrecja. Większość form takiej agresji ma podstępny charakter — sprawca może wyprzeć się złych intencji i stwierdzić, że ofiara źle go zrozumiała. Dlatego stosowanie agresji pośredniej jest dla sprawcy bezpieczniejsze niż sięganie po bezpośrednią agresję fizyczną, której nie da się tak łatwo wyprzeć. Badania nad agresją pośrednią stanowią stosunkowo nowy obszar w porównaniu z agresją fizyczną i początkowo koncentrowały się na dzieciach w wieku szkolnym, w przypadku których okazało się, że oceniają agresję trafniej niż nauczyciele. Prowadzi się także badania dotyczące osób dorosłych, choć populację tę trudniej jest badać w warunkach naturalnych. Od samego początku było oczywiste, że w badaniach nad stosowaniem agresji pośredniej nie można korzystać z narzędzi samoopisowych, ponieważ ludzie na ogół niechętnie przyznają się do takich zachowań [3].

Agresja pośrednia u dziewczynek i nastolatek

Wydaje się, że agresja pośrednia rozwija się u dzieci wraz z rozwojem umiejętności komunikacyjnych. U maluchów obserwuje się agresję bezpośrednią, na przykład zabieranie zabawek, popychanie, gryzienie i tym podobne [4]. W miarę nabywania umiejętności werbalnych dzieci są w stanie przejawiać mniej bezpośrednie formy agresji [5]. U progu nastoletniości i w okresie dojrzewania dziewczęta rutynowo wybierają posługiwanie się agresją pośrednią zamiast bezpośrednią [6]. Zjawisko to ma charakter ogólnoświatowy — porównawcze badanie dzieci z Finlandii, Izraela, Polski i Włoch wykazało, że niezależnie od narodowości i grupy etnicznej preferowaną metodą agresji w wieku przednastoletnim jest agresja pośrednia [7]. W tym wieku dziewczęta mają już nie tylko rozwinięte umiejętności werbalne, ale też pewien stopień inteligencji społecznej. Potrafią lepiej oceniać i analizować sytuacje społeczne, wyznaczać cele społeczne i podejmować zachowania służące ich realizacji w sposób akceptowalny dla otoczenia [8]. Na przykład czternastoletnia dziewczyna, która chce dominować społecznie nad rówieśniczkami, może przeciwko potencjalnym rywalkom wykorzystać anonimowe plotki, bo wie, że próby publicznego pomawiania lub fizycznego ataku mogą skutkować sankcjami [9].

Wchodząc w okres dojrzewania, dziewczęta mają już przyswojone normy społeczne, które zniechęcają je do używania bezpośredniej agresji fizycznej [10]. Społeczeństwo toleruje natomiast, a nawet sankcjonuje, u dziewcząt (a później u kobiet) agresję pośrednią. Widać to w odmiennej socjalizacji płciowej, jaką rodzice stosują wobec swoich córek i synów [11]. Córki są tradycyjnie zachęcane do skupiania się na relacjach i więziach interpersonalnych [12]. Rodzice, podkreślając znaczenie „bycia miłą” i pielęgnowania relacji, uczą dziewczynki, że niszczenie relacji jest czymś złym, a jednocześnie zostawiają im otwartą furtkę dla agresji pośredniej jako narzędzia radzenia sobie z agresywnymi pragnieniami i utrzymywania społecznej fasady „bycia miłą”. Rodzice nie są jedynym źródłem normalizacji agresji pośredniej u dziewcząt. W badaniu brytyjskich programów telewizyjnych okazało się na przykład, że agresję pośrednią przejawiają częściej postacie kobiece [13]. Programy te stanowią potwierdzenie norm społecznych, zgodnie z którymi kobiety nie mogą używać agresji fizycznej, a jednocześnie mogą stosować agresję pośrednią. Zjawisko agresji pośredniej u nastoletnich dziewcząt prezentują także adresowane do nich filmy i seriale, takie jak Skins, Mean Girls, Daria czy Heathers.

W ostatecznym rozrachunku agresja pośrednia może być bardzo przykra dla tych, którzy padają jej ofiarą. Z badań przeprowadzonych wśród nastolatków wynika, że ofiary agresji pośredniej doświadczają depresji i lęku oraz mają obniżone poczucie własnej wartości [14]. Często uważają to doświadczenie za bardziej szkodliwe niż przemoc fizyczna — wbrew staremu porzekadłu, że „kije i kamienie kości mi połamią, ale słowa nigdy mnie nie zranią” [15]. Co więcej, agresja pośrednia może też prowadzić do agresji bezpośredniej. Na przykład negatywne plotki dotyczące rzekomego „niehonorowego” zachowania młodych kobiet prowadzą w niektórych kulturach do popełniania morderstw (tak zwanych „zabójstw honorowych”) [16]. W takich przypadkach „honor” odnosi się do reputacji związanej z przestrzeganiem albo łamaniem społeczno­‑kulturowych standardów zachowania dotyczących między innymi kwestii czystości. Jeśli na przykład rywalki nastolatki rozpuszczą plotki, że widziano ją w towarzystwie młodego mężczyzny bez przyzwoitki, będzie to sugerować, że dziewczyna jest nieczysta, i może skłonić jej męskich krewnych do zabicia jej, aby w ten sposób zmazać uwarunkowany kulturowo wstyd. To, czy ofiara rzeczywiście dopuściła się zarzucanych jej czynów, staje się nieistotne, plotka zaczyna bowiem żyć własnym życiem [17]. W ten sposób „żeńska” agresja w postaci złośliwych pomówień podżega (celowo albo nie) do „męskiej” zbrodni zabójstwa honorowego. Jak mówi Barthes, „plotka to śmierć zadana językiem” [18].

Kobiety i agresja pośrednia

Agresja pośrednia nie jest czymś, z czego dziewczęta wyrastają, stając się kobietami. Z wiekiem obowiązują je coraz bardziej rygorystyczne normy społeczne w tym zakresie i stosowanie agresji fizycznej zaczyna być zaliczane do kategorii „utraty panowania nad sobą” [19]. Wzrasta również koszt agresji fizycznej i może ona wiązać się z narażeniem własnego bezpieczeństwa [20]. Stosowanie przemocy fizycznej może stać się fizycznie boleśniejsze. W dorosłym wieku agresja pośrednia przybiera też formy bardziej subtelne, na przykład agresji „pozornie racjonalnej” w postaci manipulowania obowiązkami służbowymi czy nierealistycznego bądź niesprawiedliwego oceniania czyjejś pracy [21]. Ponadto dorosłe kobiety mają większe kompetencje społeczne niż nastoletnie dziewczęta, potrafią więc jeszcze lepiej korzystać z tych umiejętności [22]. Na temat stosowania agresji pośredniej przez dorosłe kobiety powstało kilka teorii. Griskevicius i współpracownicy  wysunęli hipotezę, że ten rodzaj agresji jest wykształconą w toku ewolucji strategią, która zależy zarówno od statusu, jak i kwestii poszukiwania partnera [23]. Kobiety muszą konkurować z innymi kobietami, na przykład rywalizować o względy mężczyzn, więc motywacja do stosowania agresji pośredniej wzrasta. Problem w tym, że agresja pośrednia u dorosłych kobiet nie występuje wyłącznie w kontekście poszukiwania partnera czy rywalizacji. Niekiedy motywem może być zwykła zemsta. Na przykład w badaniu przeprowadzonym przez Hess i Hagena studenci czytali scenariusz, w którym rówieśnik mówił kłamstwa na ich temat. Potem mieli wskazać, jaka byłaby ich preferowana metoda reakcji: użycie przemocy albo grożenie użyciem przemocy, agresja pośrednia i tym podobne. W porównaniu z mężczyznami kobiety o wiele częściej chciały zemścić się za pomocą agresji pośredniej [24].

Agresja pośrednia ze strony kobiet zdaje się zjawiskiem powszechnie występującym w sferze zawodowej i społecznej. Jak stwierdzili Björkqvist i Osterman , kobiety w miejscu pracy mogą podejmować takie agresywne zachowania wobec współpracowników, jak rozpuszczanie fałszywych plotek i „karanie milczeniem” [25], a także zawieranie sojuszy w celu wykluczenia współpracownika [26]. Wydaje się, że właśnie to spotkało Helen Green zatrudnioną w Deutsche Banku. Przez kilka lat była ona obiektem agresji pośredniej ze strony paru współpracowniczek, które wyrządzały jej takie złośliwości, jak celowe ukrywanie jej korespondencji, wykluczanie jej ze spotkań i usuwanie z wewnętrznej listy mailingowej, wykradanie jej dokumentów z niezamkniętych szuflad oraz twierdzenie, że ma nieprzyjemny zapach ciała. Kiedy Green poinformowała pracodawców, że te skrajne zachowania przeszkadzają jej w pracy, usłyszała, że musi to tolerować, i została wysłana na „szkolenie z asertywności”, co sugerowało, iż to ona powinna zmienić swoje zachowanie, a nie jej agresywne koleżanki. Wniosła pozew, podnosząc, że w wyniku takiego traktowania nabawiła się zaburzeń lękowych i depresji, i sąd przyznał jej odszkodowanie w wysokości 12 milionów euro [27]. Co ciekawe, żadna z kobiet, które atakowały Green, nie była jej bezpośrednią konkurentką — wszystkie pracowały w innych działach. Agresja nie miała zatem jakiegoś funkcjonalnego celu, na przykład wyeliminowania Green jako przeciwniczki. Wygląda na to, że jedynym celem było poniżanie Green, sprawianie jej cierpienia. Björkqvist zauważa, że ta forma agresji w miejscu pracy często podyktowana jest chęcią wzmocnienia własnej wartości — upokarzanie ofiary daje sprawcy poczucie siły — a nie uzyskania jakiejś wymiernej korzyści [28].

Tak jak to było w przypadku Green, dynamika władzy jest ważnym czynnikiem we współczesnym środowisku pracy. Władza ta może przybierać różne formy: może to być władza wymuszania lub nagradzania, władza wynikająca z wiedzy eksperckiej, władza bazująca na podziwie oraz władza związana z zajmowanym stanowiskiem [29]. Plotki w miejscu pracy są ściśle powiązane z dynamiką władzy, a osoby słuchające negatywnych plotek mają świadomość zagrożenia, że same również mogą stać się ofiarami plotkującego . Ten strach daje plotkującemu kontrolę nad nimi [30]. Demonstruje on przy tym także formę władzy eksperckiej, przedstawia się bowiem jako ktoś posiadający informacje o ofierze (na przykład: „Słyszałem, że zrobiła karierę przez łóżko”).
Przypadek Komisji Praw Człowieka w stanie Iowa pokazuje, że z dążeniem do zdobycia tej władzy za pomocą agresji pośredniej możemy się spotkać w najmniej spodziewanych miejscach. Urzędniczki zajmujące się ochroną praw człowieka, Tiffanie Drayton, Michele Howard i Wendy Buenge, zostały zwolnione z pracy z powodu obraźliwych e­‑maili na temat współpracowników, które wysyłały sobie na służbowych komputerach. Uwagę zwraca już sama liczba tych wiadomości — w ciągu nieco ponad dwóch miesięcy jedna z kobiet wysłała ponad 1600 e­‑maili. Pojawiały się w nich obraźliwe przezwiska na współpracowników: „Mam ksywki na wszystkich moich współpracowników. Zobaczmy, jest Nastoletni Wilkołak, Potwór, Atak Furii, Tupac, Psychol, Eliza Doolittle, Gotowy na Świat, Foster Brooks, Pan Bentley, Bezdomny McGee, Red Foxx i Rainman”, a także plotki na temat zachowania lub wyglądu współpracowników: „Psychol flirtuje z nową naćpaną stażystką”, „Sierżant ma czarny strój i ciemną szminkę — wygląda jak Night Ranger czy coś w tym stylu”. Ironia tej sytuacji — stosowania agresji pośredniej w agencji państwowej zajmującej się prawami człowieka — nie uszła uwadze sędziego Jamesa Timberlane’a, który stwierdził: „Będąc zatrudniona w agencji, której celem jest przeciwdziałanie i eliminowanie dyskryminacji, pani Howard angażowała się w szeroko zakrojoną, uporczywą kampanię dyskryminacji oraz w inne uwłaczające zachowania, nadużywając elektronicznego systemu komunikacyjnego pracodawcy” [31].

Stres wywoływany przez agresję pośrednią w miejscu pracy nie kończy się z wyjściem do domu. Ferguson  na podstawie badań obejmujących pracowników i ich partnerów stwierdziła, że zachowania współpracowników, takie jak plotkowanie i wykluczanie, mają efekt „rozlewania się”, a ofiara przynosi negatywne reakcje z pracy do domu [32]. Występuje wówczas także efekt krzyżowy polegający na tym, że partner ofiary przenosi ten stres do swojej pracy. Innymi słowy agresja pośrednia ze strony współpracownika w firmie A może — na zasadzie efektu krzyżowego — faktycznie wpłynąć na życie zawodowe pracownika w firmie B.

Agresja pośrednia i dynamika władzy wśród kobiet nie ograniczają się jedynie do środowiska zawodowego. W przyjaźni między kobietami może dochodzić do uszczypliwości, niedyskrecji i zachowań wykluczających, co dało początek potocznemu określeniu frenemy (przyjaciel­‑wróg). Jak wynika z badań, kobiety, które obawiają się o swoją pozycję w relacji przyjacielskiej, stosują wobec przyjaciółek agresję pośrednią, mimo że może to zaszkodzić przyjaźni [33]. A ponieważ agresja pośrednia może być subtelna, a sprawczyni może się jej wyprzeć, ofiary bywają zdezorientowane i niepewne, czy skonfrontować się z koleżanką.

W porównaniu z przemocą domową, dzieciobójstwem i morderstwem agresja pośrednia kobiet pozostaje zjawiskiem słabo zbadanym, mimo że jest wyraźnie szkodliwa i wiąże się z bezpośrednią przemocą fizyczną. Konieczne są dalsze badania na ten temat, zwłaszcza w kontekście rozwoju mediów społecznościowych jako potencjalnej areny dla tego rodzaju agresji. Wydaje się, że w ostatnich latach nastąpił wzrost agresji pośredniej w cyberprzestrzeni, czego przykładem jest sprawa Rosemary Port, która założyła anonimową stronę internetową o nazwie „Skanks of NYC” („Zdziry Nowego Jorku”) w celu znieważenia swojej koleżanki modelki [34]. Być może właśnie anonimowość internetu jest czynnikiem wpływającym na nasilenie się tego problemu, konieczne są jednak badania, by określić jego skalę i przyczyny. Trzeba się też w większym stopniu skupić na dorosłych sprawcach, choć naturalistyczna obserwacja takich zachowań jest oczywiście łatwiejsza w przypadku uczniów niż osób dorosłych. Wreszcie w badaniach nad agresją pośrednią kobiet należy zacząć skupiać się na indywidualnych i systemowych sposobach przeciwdziałania temu problemowi; wydaje się bowiem, że mamy niewiele narzędzi, by pomóc ofiarom, chociaż kampanie przeciwko bullyingowi w pracy i szkole stanowią dobry początek.

Fragment książki Kobiety i agresja, autorstwa Helen Gavin i Theresy Porter, rozdz. Agresja pośrednia, tłum. Anna Binder, TNSA, Kraków 2026, s. 71–80. Obraz: Albert Edelfelt, Ruokolahden eukkoja kirkonmäellä, 1887.

[1] R.E. Tremblay, W.W. Hartup, J. Archer (red.), Developmental Origins of Aggression, Guilford Press, Nowy Jork 2005.

[2] J. Archer, S.M. Coyne, An integrated review of indirect, relational, and social aggression, „Personality and Social Psychology Review” 2005, nr 9(3).

[3] Tamże.

[4] M.K. Underwood, Social Aggression in Girls, Guilford, Nowy Jork 2003.

[5] J. Archer, S.M. Coyne, An integrated review…, dz. cyt.

[6] K. Björkqvist, K.M.J. Lagerspetz, A.O. Kaukiainen, Do girls manipulate and boys fight? Developmental trends in regard to direct and indirect aggression, „Aggressive Behavior” 1992, nr 18(2).

[7] K. Österman, K. Björkqvist, K.M.J. Lagerspetz, A. Kaukiainen, S.F. Landau, A. Frączek, G.V. Caprara, Cross­‑cultural evidence of female indirect aggression, „Aggressive Behavior” 1998, nr 24(1).

[8] A. Kaukiainen, K. Björkqvist, K. Lagerspetz, K. Österman, C. Salmivalli, S. Rothberg, A. Ahlbom, The relationships between social intelligence, empathy, and three types of aggression, „Aggressive Behavior” 1999, nr 25(2).

[9] L. Owens, R. Shute, P. Slee, „Guess what I just heard!”: Indirect aggression among teenage girls in Australia, „Aggressive Behavior” 2000, nr 26(1); R.E. Pronk, M.J. Zimmer­‑Gembeck, It’s „mean”, but what does it mean to adolescents? Relational aggression described by victims, aggressors, and their peers, „Journal of Adolescent Research” 2010, nr 25(2).

[10] D.S. Richardson, The myth of female passivity: Thirty years of revelations about female aggression, „Psychology of Women Quarterly” 2005, nr 29(3).

[11] M.K. Underwood, Social Aggression in Girls, dz. cyt.

[12] J. Letendre, „Sugar and spice but not always nice”: Gender socialization and its impact on development and maintenance of aggression in adolescent girls, „Child and Adolescent Social Work Journal” 2007, nr 24(4).

[13] J. Archer, S.M. Coyne, An integrated review…, dz. cyt.

[14] L. Owens, R. Shute, P. Slee, „Guess what I just heard!”…, dz. cyt.

[15] J. Archer, S.M. Coyne, An integrated review…, dz. cyt.; H. Gavin, Sticks and stones may break my bones: An examination of the effects of emotional abuse, „Journal of Aggression, Maltreatment & Trauma” 2011, nr 20(5).

[16] I.M. Glazer, W.A. Ras, On aggression, human rights, and hegemonic discourse: The case of a murder for family honor in Israel, „Sex Roles” 1994, nr 30(3–4).

[17] A. Awwad, Gossip, scandal, shame and honor killing: A case for social constructionism and hegemonic discourse, „Social Thought & Research” 2001, nr 24(1–2).

[18] Cytowany przez P. Chesler, Woman’s Inhumanity to Woman, Lawrence Hill Books, Chicago 2009, s. 152.

[19] Tamże.

[20] S. Walker, D.S. Richardson, L.R. Green, Aggression among older adults: The relationship of interaction networks and gender role to direct and indirect responses, „Aggressive Behavior” 2000, nr 26(2).

[21] K. Björkqvist, P. Niemela (red.), Of Mice and Women: Aspects of Female Aggression, Academic Press, San Diego 1992.

[22] A. Kaukiainen i in., The relationships between social intelligence…, dz. cyt., cyt. za: P. Chesler, Woman’s Inhumanity to Woman, dz. cyt., s. 121.

[23] V. Griskevicius, J. Tybur, S.W. Gangestad, E.F. Perea, J.R. Shapiro, D.T. Kenrick, Aggress to impress: Hostility as an evolved context­‑dependent strategy, „Journal of Personality and Social Psychology” 2009, nr 96(5).

[24] N. Hess, E.H. Hagen, Sex differences in indirect aggression: Psychological evidence from young adults, „Evolution and Human Behavior” 2006, nr 27(3).

[25] Cytowani przez P. Chesler, Woman’s Inhumanity to Woman, dz. cyt., s. 130.

[26] J. Benenson, H. Markovits, M.E. Thompson, R.W. Wrangham, Under threat of social exclusion, females exclude more than males, „Psychological Science” 2011, nr 22(4).

[27] R. Dobson, W. Iredale, Office queen bees hold back women’s careers, „The Sunday Times” 2006, https://www.thetimes.com/uk/science/article/office­‑queen­‑bees­‑hold­‑back­‑womens­‑careers-99p3z3hp0mn (dostęp: 8.02.2026).

[28] K. Björkqvist, Social defeat as a stressor in humans, „Physiology & Behavior” 2001, nr 73(3).

[29] J.R.P. French, B.H. Raven, The bases of social power [w:] D. Cartwright (red.), Studies in Social Power, Institute for Social Research, Ann Arbor 1959.

[30] N.B Kurland, L.H Pelled, Passing the word: Toward a model of gossip and power in the workplace, „Academy of Management Review” 2000, nr 25(2).

[31] D. Gardner, Civil rights workers fired after giving employees nicknames like Psycho, Monster and Teen Wolf, „The Daily Mail”, 24 sierpnia 2011.

[32] M. Ferguson, You cannot leave it at the office: Spillover and crossover of coworker incivility, „Journal of Organizational Behavior” 2012, nr 33(4).

[33] L. Duncan, A. Owen­‑Smith, Powerlessness and the use of indirect aggression in friendships, „Sex Roles” 2006, nr 55(7–8).

[34] S. Samaniego, Outed model blogger plans to sue Google, CNN, 2009, https://edition.cnn.com/2009/TECH/08/25/new.york.model.blogger/ (dostęp: 8.02.2026).